آمار‌ها حاكي از آنند كه در حال حاضر سالانه 10 ميليون تن پلاستيك در صنايع بسته‌بندي استفاده مي‌شوند. سال 2004 در دنيا 120 ميليون تن پلاستيك در بسته‌بندي استفاده شد. در سال 85 در كشور ما 570 هزار تن ظرف يكبار مصرف توليد و مصرف شده است.

موادي كه تجزيه آنها در خاك بين 300 تا 500 سال طول مي‌كشد.اين بدان معناست كه با وجود هشدار‌هاي مختلف كارشناسان در مورد مضرات يكبار مصرف‌ها براي سلامت انسان و همچنين محيط زيست، اين فرآورده‌ها چنان جايگاهي در دنياي امروزي پيدا كرده‌اند كه استفاده از آنها گريز‌ناپذير به‌نظر مي‌رسد. پس چاره چيست؟ استفاده از پلاستيك‌هاي گياهي پاسخي است كه دانشمندان به اين سؤال مي‌دهند.

تحقيق روي اين نوع پلاستيك به دهه 1970 بازمي‌گردد اما در نهايت آمريكايي‌ها در سال 2002 موفق به توليد انبوه پليمر‌هاي گياهي شدند و از بهمن ماه 86 محققان ايراني موفق به توليد اين پليمر‌ها شدند و نام ايران به‌عنوان پنجمين كشور در دنيا كه صاحب اين فناوري است، ثبت شد.

دكتر اميد‌رضا هاشمي، مجري توليد ظروف يكبار مصرف گياهي در ايران در گفت‌وگو با همشهري، در اين زمينه مي‌گويد:  ما پس از 4 سال مطالعه و تحقيق به اين فناوري دست يافتيم و علاوه بر فرمولاسيون تركيبات و مواد لازم، ماشين آلات و تجهيزات مورد استفاده در اين بخش را نيز خودمان طراحي كرده‌ايم و در نهايت بهمن ماه سال گذشته واحد توليد يكبار مصرف‌هاي گياهي با حضور وزير بهداشت افتتاح شد.

ظروف نشاسته‌اي

به‌طور معمول در كشور‌هاي صاحب فناوري توليد پليمر‌هاي گياهي از نشاسته ذرت، سيب‌زميني و گندم براي اين منظور استفاده مي‌شود. نشاسته به‌طور طبيعي يك پليمر گياهي ضعيف است كه خاصيت هيدروفيلي (آب دوستي) دارد.

پس اولين مرحله توليد يك پليمر قوي از بين بردن اين خاصيت است: افزودن اسيد‌هاي چرب گياهي چون استاريك اسيد و اولئيك اسيد باعث مي‌شود تغييراتي در تركيب اوليه به وجود‌ آيد و با تشكيل گروه استري با زنجيره طويل كربني، خاصيت آب‌گريزي ايجاد شود.

دكتر هاشمي با بيان اين مطلب، ادامه مي‌دهد: تركيب مواد تعيين مي‌كند كه درجه آب‌گريزي به چه ميزان باشد و ماده به‌دست‌آمده تا چه ميزان در برابر آب مقاومت داشته باشد.

به گفته او، واكنش‌ها در درجه حرارت و فشار خاصي انجام مي‌شود و در مراحل بعدي، افزودن تركيباتي مانند موم عسل، روغن‌هاي گياهي، گلوتن ( براي حفظ خاصيت چسبندگي) و سلولز خواص فيزيكي و مكانيكي پليمر بهبود مي‌يابد و تركيب حاصل در دستگاه اكستروژن به گرانول تبديل مي‌شود. تبديل گرانول به ورق، مواد تزريقي و فيلم‌هاي نازك محققان را قادر مي‌سازد انواع و اقسام كيسه‌هاي پلاستيكي،ظروف پلاستيكي، ظروف يكبار مصرف و... را توليد كنند.

دكتر هاشمي در مورد خصوصيات ظاهري پليمرهاي‌گياهي مي‌گويد: در استفاده از اين پلاستيك‌ها هيچ محدوديتي وجود ندارد و تمام انواع ظروفي كه با پلاستيك‌هاي معمول ساخته مي‌شود با پليمر‌هاي گياهي هم قابل توليد است، ضمن اينكه پليمر‌هاي گياهي از انعطاف‌پذيري بيشتري برخوردارند، در مايكروفر قابل استفاده‌اند، بر خلاف پلي‌استايرن كه استفاده از آن در دماي بالاتر از 65 درجه مجاز نيست، دماي 90 تا 100 درجه سانتي‌گراد را به راحتي تحمل مي‌كنند.

وي ديگر خصوصيات مثبت پليمر‌هاي گياهي را اينچنين توصيف مي‌كند: تجزيه اين پليمر‌ها در خاك حداكثر 3 تا 6 ماه طول مي‌كشد كه بستگي به دما، رطوبت و فشار خاك دارد كه ميكروارگانيسم‌هاي موجود در خاك را تحت‌تاثير قرار مي‌دهند. علاوه بر حفظ محيط زيست، حفظ سلامت انسان‌ها هنگام استفاده از اين ظروف اهميت ويژه‌اي دارد و از آنجايي كه اين پليمر‌ها منشا گياهي و طبيعي دارند، هيچ ماده سمي و مضري از آنها آزاد نمي‌شود.

عدم‌وابستگي به منابع نفتي و مصرف كم انرژي براي ساخت ظروف يكبار مصرف گياهي از ديگر مزاياي آن است كه هاشمي به آن اشاره مي‌كند. وي ادامه  مي‌دهد: پليمرهاي گياهي جهت توليد دمايي در حدود 130 درجه نياز دارند درحالي‌كه در پليمر‌هاي معمولي اين دما بالاي 190 درجه است و اين اختلاف 60 درجه دما باعث صرفه جويي مالي زيادي در طول سال مي‌شود.

يك پليمر با كاربرد‌هاي متنوع

در حال‌حاضر در آ مريكا تمام رستوران‌هاي زنجيره‌اي معروف از ظروف بسته‌بندي گياهي استفاده مي‌كنند. بخش عمده كشورهاي اروپايي نيز ظروف يكبار مصرف گياهي را جايگزين ظروف بسته بندي حاصل از مشتقات نفتي كرده‌اند. در كشور ما حدود 15 درصد توليد ظروف يكبار مصرف را پليمر‌هاي گياهي پوشش مي‌دهند و اميد مي‌رود تا پايان سال 87 اين رقم به 50 درصد برسد.

اما ظروف يكبار مصرف تنها كاربرد پليمر‌هاي گياهي نيست.  امروزه ديگر محدوديتي براي نوع كالا وجود ندارد و با پليمرهاي گياهي انواع قطعات ساخته مي‌شود؛ به‌طوري كه در اروپا آنقدر در اين زمينه تنوع ايجاد كردند كه حتي قطعه‌اي كه براي كاشت توپ گلف در زمين قرار مي‌دهند، ديگر بيرون نمي‌آورند بلكه خودش در زمين مي‌پوسد.

دكتر هاشمي با بيان اين مطلب، ادامه مي‌دهد: مثال ديگر كيسه‌هاي پلاستيكي بيمارستاني است كه دفن آنها آلودگي‌زاست؛ چرا كه در بيمارستان‌ها مهم‌ترين منبع آلودگي كيسه‌هاي پلاستيكي است كه جهت انتقال لباس‌هاي بيماران و پزشكان به بخش لباسشويي بيمارستان استفاده مي‌شود.

در حال حاضر اين نايلون‌ها را با استفاده از پليمرهاي گياهي توليد مي‌كنند و كيسه‌ها را به همراه لباس داخل لباسشويي قرار مي‌دهند. اين كيسه‌ها بعد از مدت 10 تا 20 دقيقه در آب حل مي‌شوند.

اما قيمت اين پليمر‌ها كه كاربرد‌هايي تا اين حد متنوع دارند، چه ميزان است؟ دكتر هاشمي در پاسخ به اين سؤال مي‌گويد: در حال حاضر در ايران قيمت ظروف يكبار مصرف گياهي تقريبا به اندازه بهاي ظروف يكبار مصرف پلاستيكي است ولي درصورتي كه جامعه به سمت استفاده از اين ظروف گام بردارد بدون ترديد قيمت آ ن بسيار كاهش مي‌يابد.

وي ادامه مي‌دهد: البته اين محصولات در كشورهاي اروپايي به‌دليل مزايايي كه دارد و تقاضاي بسيار براي آنها از ظروف پلاستيكي گران‌تر است.  با توليد پليمر‌هاي گياهي ايران به انقلاب سبز مصرف يكبار مصرف‌هاي گياهي پيوسته است و به‌نظر مي‌رسد مرحله بعدي، توليد محصولاتي چون پليمرهاي گياهي شفاف و پليمرهاي گياهي خوراكي باشد.